• 
• خيسي رخوتناك شب
• ادبيات (18) / احمد بيگدلي داستان‌نویس
• 
• 
  
  و نخست چشمه‌اي كه در جهان جوشيد
  از گريستن سودابه بود
  ميان دو خشت خام به زردكوه
  كيوان قدرخواه
  
  مي‌دانم باورش مشكل است، آن هم توي اين شهر بي‌آدابي كه بوي خاك مرده مي‌دهد. دور از گوش‌تان براي نوشتن اين داستان، همين داستان خيسي رخوتناك شب، پاورچين و با احتياط تمام، دور‌و‌بَرِ داستان «خداحافظ ميرزاحبيب»(1)، مدت‌ها پرسه زدم، يا به شب و به ستاره‌هاي روشن، يا روزهاي آفتابي داستان‌تان نگاه كردم، يا همچون جيمز ژوستين موريه، لباس مبدل پوشيدم و به همه جاي آن سرك كشيدم. از بازارها؛ با‌ هزار بوي جورواجور چرم و ادويه و كوچه‌هاي باريك گذشتم. زير سايه‌سار درخت‌ها با حمال‌ها و دوره‌گرد‌ها محشور شدم و از كوچه‌باغ‌هاي پر از گيلاس گذشتم.
  گيوه‌هاي ملكي در يك همچين جاهايي به‌درد مي‌خورد. هر چقدر پياده‌روي بكني، نه خسته مي‌شوي و نه پا عرق مي‌كند. پيچ‌و‌خم كوچه‌ها، در سايه ديوار گلي و تماشاي خانه باغ‌ها - آن هم اگر نم باراني آمده باشد، دم پسين اواخر تابستان، چنان به دل مي‌نشيند كه نمي‌تواني لذتش را به اين آساني‌ها فراموش بكني. نسيم مي‌آمد و بوي خوش گل‌هاي رازقي را با خودش مي‌آورد و من فارغ از جنجال‌هاي سياسي روزگار، كلمه‌به‌كلمه داستاني را كه شما با چنين مهارت و استواري نوشته‌ايد خواندم. مي‌دانيد؟ قرار بود داستاني درباره «شاهرخ» بنويسم كه در آن پر سياوشاني باشد و «عطر ياس سفيد در باغ ستاره.» بارها نوشتم. و نشد كه، آن لحظه شكفتن و الهام از راه بي‌راه برسد. كوشش‌هاي من بي‌نتيجه ماند و عاقبت نتوانستم به سرانجامي دلخواه برسم.
  خبر مرگش را خودتان به من داديد و حَسَن. لحن‌تان چنان بود كه بيشتر انگار منتظر مرگش بوديد، يا اينكه گوشه اتاق‌تان سير گريه‌هاتان را كرده بوديد. چرا من ذره‌اي اندوه در صدايتان احساس نكردم؟ تقصير من است كه هميشه خبر مرگ را با اشك همراه مي‌دانم. شايد براي همين بود كه فكر كردم نوشتن داستان مي‌تواند خاطره آدم‌ها را تا ابد حفظ كند. چرا فكر مي‌كنم زمان مهلت به سرعت مي‌گذرد و توش و توان من هم به پايان مي‌رسد؟ اما وقتي صحبت اين پيش آمد كه مي‌شود در عالم اشراق با قالب مثالي آدمي كه مرده ارتباط برقرار كرد، خوشحال شدم از اين كه، مي‌توانستم روزهاي آخر عمرش را، چنان كه با او بوده‌ام، مرور كنم. آن وقت مي‌شد بنشينم و براي آدمي كه تنها در عالم اشراق براي من قابل رويت بود سير گريه كنم. مگر نه اينكه در غربت مرده بود؟ چرا فكر مي‌كنم او از شما مأيوس شده و دستش را انداخته دامن مرا گرفته و تا وقتي اين نوشته را به پايان نرسانده‌ام رهايم نمي‌كند؟ ما رفيق نبوديم، من فقط مقالاتش را خوانده بودم.
  حتما شايعه پيدا شدن اشخاص داستان‌هاي داستايوفسكي را پس از انتشار كتاب‌هايش شنيده‌ايد؟ رفيق مشترك‌مان، هم به حضور اين ديگري اذعان دارد و دست‌كم آن را در عالم شهود قابل قبول مي‌داند. مگر نه اينكه تَمَثُل يافتن صورت معشوق، يكي از جذاب‌ترين لحظات كشف‌الشهود بي‌اختيار است؟ ... براي من هم اين اتفاق افتاده است؛ آدم‌هاي شبيه آدم‌هاي داستاني را زياد ديده‌ام و باورم نمي‌آمد.
  اين واقعيت را زماني دريافتم كه «او» در آينه رويت مي‌شد: آنجا رو به پنجره ايستاده بود و به هواي ابري بعدازظهر نگاه مي‌كرد. هوا داشت كمي سرد مي‌شد و آدم پوست به استخوان نشسته، اين هوا را نمي‌تواند تحمل كند. خودش دست برد پتوي تخت دم‌دستش را برداشت انداخت روي شانه‌هايش. اولين ستاره شب در آسمان مقابلش روشن شد و حالا بايد پرستار بخش مي‌آمد چراغ‌هاي اتاق را روشن مي‌كرد. منتظر مانديم، نيامد. خودش رفت و كليد را زد.
  نمي‌دانم كي بود مي‌گفت: «كتاب گشوده مثل شب است.» من معتقدم داستان نانوشته هم مثل ديرهنگام شبي مه‌آلود است كه در آن، مهتاب راهش را گم كرده باشد و تو مجبور شده باشي ردّش را در آب رود پيدا كني. بيشه‌زار كبوده با آن رطوبت ذاتي هميشه‌اش كمي سرد بود. برگشتم پشت سرم را نگاه كردم؛ كسي تعقيبم نمي‌كرد. من بودم و سايه‌ام كه جلو پايم افتاده بود و مثل پيرمردهاي قوزي راه مي‌رفت و ناله مي‌كرد. فكر كردم: كتاب گشوده شب و چيزي يادم نيامد. يقه پالتوام را بالا زدم، دست‌هايم را در جيبم فروكردم. ايستادم تا نفسي تازه كنم. به صداي رونده آب گوش دادم و با احتياط قدم برداشتم. مه چندان غليظ و انبوه شد كه تا چند قدمي جلو پايم را نمي‌توانستم ببينم. بوي علف مي‌آمد، بوي خيسي رخوتناك شب. زهره چنگ مي‌نواخت و مدام اشك‌ها و آب‌بيني‌اش را با سر آستينش پاك مي‌كرد. از لابه‌لاي درختان و از كنار صخره به گل نشسته‌اي كه دست ناپيداي آدمي آن را رنگ كرده بود گذشتم. مراقب باش، اين تخت سنگ عظيم را سيلاب با خودش آورده و اينجا رها كرده و اين درخت كبوده را. نگاه كن؛ اينها اشباح سرگردان بيشه «ناژوان»اند كه در غرقاب مه فرورفته‌اند و دست‌هاشان را در هوا تكان مي‌دهند. آيا كسي را فرامي‌خوانند؟
  به كتاب گشوده شب پناه مي‌برم، به شباهنگام بيست‌ودوم فروردين و بيمارستانِ «كوشَن» پاريس.
  تا لحظه مرگ، فرصت كمي باقي است.
  زنگ‌ها به صدا درمي‌آيند.
  و كتاب بسته مي‌شود. و شب از سراشيبي كوچه «باغ جنت» سرريز مي‌شود تا در مادي «نياسرم» تن به آب بزند. ما وقتي از روي پل‌خواجو مي‌گذشتيم، صداي مرغ‌شب را تقليد مي‌كرديم؛ صداي غوطه خوردن در آب، در آن خنكاي صبح زمستان كه نان سنگك و عدسي داغ به دل‌مان مي‌چسبيد. حالا تو اينجا روي تخت افتاده‌اي و تا ساعت سه و نيم بامداد فرصت كمي داري.
  گويا در بعدازظهر چنين روزي است كه «شاهرخ» با همراهي پرستار جوان از تخت پايين مي‌آيد و با آن قدم‌هاي نامطمئن مي‌رود مي‌ايستد پشت پنجره. پرده را كنار مي‌زند و به بخشي از پاريس نگاه مي‌كند، تا بخش ديگري را به ياد بياورد: خيابان «سن ژرمن»، با آن كافه‌ها و صندلي‌هاي تاشوي بيرون از دكه و چترهاي بزرگ آفتابي و بعد آن كوچه كم عرض «واوان»، عكاسي «... .»
  نام عكاسي را در گيومه خالي گذاشته‌ام، زيرا فراموش كرده يا اطلاعات كمي از آخرين روزهاي زندگي شاهرخ داشته‌ام. ترديد اگر دارم به خاطر اين است كه به نظرم مي‌رسد اينها فقط بهانه‌اند براي طفره رفتن از پاسخ سرراست و مستقيم. ترسيده‌ام از آنچه كه دارد به آرامي در من شكل مي‌گيرد. آيا بايد براي خودم هم گيومه‌اي باز كنم؟ يك جاي ديگر هم نام و نشان كس ديگري را خالي گذاشته‌ام: در همين داستان. آيا اين جاي خالي مرگ است؟
  در همان نامه آخر، از خانم «اُرسيني» كه در اداره مغازه كمك حالش بوده، نام مي‌برد:
  [ اين هم خانم اُرسيني، با آن زيبايي يه يغما رفته و آن دامن زرد پر از گنجشك.
  - سلام
  - Boungor
  چقدر دلم مي‌خواهد پاريس را ديده بودم. نديده‌ام. اما در اين لحظات اشراق، اين امكان هست كه خط زمان را بشكنم و از ديوار بگذرم تا بتوانم از زمان ديگري، همچون شهرزاد در ‌هزارو‌يك شبِ روشنِ تمام باورهايش، وارد داستانم بشوم. بگذار بگويند از منطقي قابل قبول پيروي نكرده‌ام. (تو سلامت مرا باور مي‌كني. مگر نه اينكه با آن داستانت مرا از كوچه‌هاي‌هزار پيچ، با يك جفت گيوه ملكي عبور داده‌اي تا به اينجا برسم؟ ) بدين‌ترتيب مي‌روم كه وارد داستانم بشوم و خيس مي‌شوم.
  يك هفته پيش از مرگش بود. شنبه بود يا روز پيش از آن، چه تقلايي كرده بوديم براي پيدا كردن چند نگاتيو قديمي.
  اين بايد كليساي سن‌گيورك باشد. حتما خودش است. ساعت دوازده بار مي‌نوازد و خانم اُرسيني پا به پا مي‌شود.
  - اين هم قوشخانه. محله چرخاب، عجب مهي بود آن شب.
  - اين عكس تو نيست؟
  - اين يكي را من خوب يادم است. طفلك سهراب يل، توي اين نگاتيوها چقدر موهايش سفيد شده است. بايد يادت باشد، مجلس سهراب‌كشان. دروازه‌دولت 60سال پيش، يا نه. 70 سال پيش است. انگار، قهوه‌خانه بابا بيخود گنابادي بود. اين، جاي خالي كسي است كه هميشه نگرانم مي‌كند. من برايش گيومه‌اي باز مي‌كنم و منتظرش مي‌مانم. «.» روزي برمي‌گردد كه شمشير آخته‌اي به كمر بسته است. اين را تو پشت اين عكس نوشته‌اي. جاي خالي تو هم اينجا هست، نگاه كن، زيرش نوشته‌اند: قلمستان.
  «با خودم فكر مي‌كنم آيا مي‌توان گفت براي انسان هم آغاز و پاياني وجود دارد؟ آن هم همه آن پايان‌ها و آغازهايي كه انگار تا ابد به هم مي‌رسند و باز از يكديگر دور مي‌شوند؟ داستان ايوان ايليچ را كه يادتان هست؟ ايليچي كه در پايان، يعني در بستر مرگ متوجه مي‌شود كه از آغاز اشتباه رفته و همه زندگي‌اش را باخته است.
  حالا بگذريم كه گاهي شباهت وضعيت آغازها و پايان‌ها حيرت‌آور است: اين را خودت برايم نوشته بودي: «مثلا هنگامي كه داري از پنجره باز به خيابان پربرگ نگاه مي‌كني و او را مي‌بيني كه دارد از روي برگ‌ها مي‌گذرد و يقه پالتويش را تا روي گوش‌ها بالا كشيده و بافه مو از پشت پالتو پيداست، دوستي در سرزميني ديگر دارد از پنجره بسته به خيابان مي‌نگرد و به تو فكر مي‌كند.»
  از خودم مي‌پرسم آيا همه پنجره‌هاي تمام خاطره‌ها (اگر نخواهيم اسمش را زندگي بگذاريم) اگر بازند لابد به جايي راه دارند؟ به روي منظره‌اي گشوده مي‌شوند، به دشتي يا «به حياط قديمي، حياطي كه كنارش دو درخت انار هست و يك درخت كاج و يك حوض گرد پر از ماهي»، كنار همين حوض بود كه براي نخستين بار سياووش را ديد - با آن كت گل و گشاد قهوه‌اي روشن و لبخندي كه ناشيانه مي‌كوشيد اندوهي را كه بر چهره تف ديده‌اش بود، پنهان بكند. يكدم مي‌آمد و از گوشه لب‌ها مي‌گريخت. چندان چيزي نگفته بود كه معلوم شد چشم اميد از كاووس شاه بريده و راهي سرزمين غربت است. شاهرخ هم سال‌هايي از زندگي‌اش را در زندان گذرانده بود و چندي بعد به ناگزير، چشم اميد از مُلكي برداشت كه دلش از آن كنده نمي‌شد. «سياووش مرد نيرنگ نيست. پاك‌دلي او به ساده‌لوحي مي‌زند و آنگاه ديگر امكان فهم دوز و كلك‌هاي حقير نيست. زيرا ديگران را از خود قياس مي‌كند و مقياس‌هاي او از مقوله‌اي ديگر است. در اين دورانِ «آميختگي» نمي‌توان با خوبي نياميخته، با مهرباني محض بدي را از پاي درآورد.» (اين را خودش نوشته) سياووش به آن چشم‌هاي رمنده زل زده بود و منتظر بود اين ديگري برايش كاري بكند. اينكه به غربت پناه آورده كمكش بكند. مگر چه كمكي از دست اين آدم كه به زحمت نفس مي‌كشد برمي‌آمد؟
  بار دوم سياووش با دسته‌گل بزرگي از گلايل به عيادتش مي‌رود. وقتي روي صندلي مي‌نشيند و دستش را روي پيشاني‌اش مي‌گذارد، چشم باز مي‌كند و شگفت از اين تلاقي خواب و بيداري به وجد مي‌آيد و مثل بچه‌ها سروصدا راه مي‌اندازد. و ناگهان اتفاقي مي‌افتد. نگاه مي‌كند و خودش را مي‌بيند با آن دسته‌گل گلايل و آن كت گل و گشاد قهوه‌اي و لبخند پت و پهن كه روي صندلي نشسته و در آن تاريك روشني اتاق، هنوز عينك آفتابي‌اش را از چشم برنداشته و به او لبخند مي‌زند. تاول‌هاي صورت به آب افتاده‌اند و خانم پرستار روي آنها كرم مي‌مالد.
  - حالت چطوره؟
  - خوبم
  و بعد، سرخوشانه دست مي‌كند زير بالش و چندتا عكس بيرون مي‌آورد: «اين جاي خالي عكس تو نيست؟» بود. در آن مجلس سهراب‌كشان و ناگهان مي‌پرسد: «ساعت چنده؟» كسي پاسخي نمي‌دهد. كسي نيست كه پاسخي بدهد. ساعت سه و نيم بامداد است و يكسره چراغ‌ها خاموش شده‌اند و باران پشت پنجره بي‌وقفه مي‌بارد. فكر مي‌كند بهتر است يك ‌بار ديگر پيش‌نويس نامه ناتمامش را بخواند و چشم روي هم بگذارد. تاريكي هميشه آرام‌بخش است. حالا بگذار اين تاريكي پشت پلك‌ها باشد و براي هميشه.
• 
  پي‌نوشت:
  1- از مجموعه برادران جمالزده. احمد اخوت

چاپ شده در روزنامه شرق

مصیبت نویسنده بودن

علی شروقی: احمد بیگدلی با رمان اندکی سایه به یکی از نویسندگان نام آشنای ادبیات ایران بدل شد.نویسنده ای پر کار که در این سالها تقریبا هرسال کتاب تازه ای منتشر کرده است.زمانی برای پنهان شدن تازه ترین رمان او است.رمانی که ایده اصلی اش از یک حادثه واقعی آمده است.

. نسل ما شما را با رمان «اندکی سایه» شناخت که همین چند سال پیش منتشر شد.اما ظاهرا اندکی سایه اولین داستان شما نیست و از سالها پیش به نوشتن مشغول بوده اید.چرا قبل از« اندکی سایه » تا سالها کتابی منتشر نکردید؟

یکی از دلواپسی های نویسندگان شهرستانی همین است. به ویژه اگر ناشر شهرستانی هم کتابشان را چاپ کند. اولین مجموعه داستان من با نام «شبی بیرون از خانه» که برگزیده 9 داستان از مجموعه آثار منتشر شده ام در مطبوعات پیش از انقلاب بود، در سال 1374 توسط یک ناشر اصفهانی چاپ شد و انتشار خوبی هم نداشت. هنوز هم تعدادی 300ـ400 جلد آن باقی است. این مجموعه شامل همة داستان های نوشته شده ام نمی شود، در حقیقت گزیده ای از تمامی داستان های آن دورة من است. اتفاقی که در سال 1352 افتاد روی آوردنم به نمایشنامه نویسی و تشکیل گروه تئاتر دزفول به همراهی غلامحسین ضیاءپور و حمید مهرارا و عبدالرضا ملهمی بود. نوشتن داستان را کنار گذاشتم و تا سال 1356 به سراغ آن نرفتم. طی این مدت برای شبکه اول سیما 11 نمایشنامه نوشتم که به همراهی گروه در مرکز آبادان ضبط می شد. در سال 56 هم ـ زمانی که دانشجوی دانشکده هنرهای دراماتیک بودم، 4 نمایشنامه برای شبکه اول نوشتم. آنچه طی این 5 سال به عنوان نمایشنامه خوش درخشید، نمایشنامه دالو بود. سال 60 هم که در و مشق دانشکده را رها کردم و به یزدانشهر نجف آباد رفتم، برای سیمای اصفهان هم چند نمایشنامه نوشتم، اما همة حواسم بعد از سال 56 در واقع متوجه داستان نویسی بود. شرایط سخت ناداری و مشکلات حاصل از آن نگذاشت تا سال 1372، یک کار جدی در زمینه داستان انجام بدهم. طی این مدت چند تا سیاه مشق داشتم از جمله خلوت خفتگان و اندکی سایه که در سال 1383 بازنویسی کردم و توسط یکی از دوستانم به ناشری در تهران سپردم. لازم به یادآوری است که طی این مدت به همراه حسن محمودی، علی یزدانی و سید رضی آیت، نشست ادبی جمعه را در نجف آباد تشکیل دادیم که در 5 ـ6 سال آخر، از داستان هایی که برای این نشست می نوشتم، مجموعة داستان « من ویران شده ام» را توسط نقش خورشید به سفارش محمدرحیم اخوت، در اصفهان چاپ کردم که انتشار آن صورت بهتری داشت. این اندکی سایه بود که به عنوان بهترین رمان 1385 در بیست و چهارمین دوره کتاب سال برگزیده شد و من از پوستة تنهایی و گمنامی بیرون آمدم.

 در بسیاری از داستانهای شما یک خاطره ،یک امر نوستالژیک یا ماجرایی در گذشته و گاهی هم یک تصویریا افسانه ای قدیمی که در ذهن راوی مانده یا راوی نقل آن را از دیگران شنیده به موضوع اصلی داستان تبدیل شده.چه قدر به ظرفیت خاطره یا افسانه برای تبدیل شدن به داستان مدرن معتقد هستید؟

 این حس نوستالوژیک در من چنان قوت دارد که گویی در وطن و خانة خودم هم احساس غربت می کنم. چرا نکنم؟ وقتی در یک خانواده کارگری شرکت نفت آغاجاری، در آن زمان های سخت و پر از مشقت بزرگ شده باشی و رنج تضاد طبقاتی را تا مغز استخوان چشیده باشی و حسرت بسیاری از آن چه که می بایستی می داشتی و هرگز نداشتی به دلت مانده باشد، حس نوستالوژیک در زیر پوستت راه پیدا می کند و نمی توانی از دستش خلاص بشوی. این رنج میراثی همواره در کنار من بوده است. حتی وقتی در چشم زنم نگاه می کنم و حلقة اشک را در آنها می بینم. آنچه در بالندگی این حس کم داشتیم، داغ فرزند بود که آن هم به سال 1375 واقع شد تا وقتی می نویسم، بخش جدایی ناپذیری از مردمی باشم که نیمه سیر و نیمه برهنه می خوابند. و به هنگام عید همراه من از دستفروش های کنار خیابان برای بچه هایشان کفش و لباس می خرند و هنوز هم دخترهایشان با حنا ناخن هایشان را رنگ می کنند و مادرانشان در میان سالگی قامت خمیده ای پیدا می کند زیرا که از 5 سالگی پشت دار قالی نشسته اند و برای مردم دفتین کوبیده اند. من هنوز هم از فردای نیامده نگرانم. در یک چنین وضعیتی است که پناه بردن به افسانه های قدیمی، آفرینش رؤیاهای شگفت و به قول هوشنگ گلشیری رفتن به «خانه خیال» تنها گریزگاه مطمئنی است برای آنکه «پیش از وقوع» از پا نیفتی و مرگ دشمنان دین و آیین و وطنت را با چشم های کاملاً باز ببینی و با امیدواری در خلق آثار جاودانی تلاش کنی. در یک چنین شرایطی است که خاطره یا افسانه آنقدر ظرفیت پیدا می کند که بتوانی از آنها به عنوان بستر کاملاً مطمئن برای خلق یک داستان مدرن و ایرانی بهره مند شوی. نوشتن داستان های مدرن هیچ منافاتی با افسانه های قدیمی، تصاویر خیال انگیز و حتی جادویی مانده در ذهن راوی ندارد. تجربه های من در داستان های پری چلگیس مجموعة آوای نهنگ و آنای باغ سیب مرا برای نوشتن چنین آثاری امیدوار کرده است.

 در داستان اندکی سایه به بخشی از حوادث تاریخی دهه سی و در زمانی برای پنهان شدن به جنگ و اسارت پرداخته اید.آیا غیر از مجموعه خاطرات و متون تاریخی که از حوادث دهه سی و دوران جنگ و اسارت وجود دارد خودتان هم تجربه شخصی از این دو حادثه تاریخی داشته اید و اگر جواب تان مثبت است چقدر از تجربه خودتان در این رمان ها استفاده کرده اید؟

آن پسر بچة ده سالة رمان اندکی سایه که با مادرش آمده است برای تماشای تعزیه روز عاشورا، واقعاً خودم هستم. ولی مثلاً دکتر ایرج آزاده که یکی از شخصیت های همراه و همسفر من در این رمان است، ده سال بعد به زندگی من وارد شد و در آن وقت او فقط چهار ساله بوده و هیچ چیز از آن ماجرای قتل هادی نیک بر نمی دانست. اما این رمان شرح خاطرات شخصی نیست. آفرینش های فراوانی در آن صورت گرفته که ساخته و پرداخته جهان داستانی است و بعضی از دوستان خیال کرده اند ارزش یک رمان را ندارد. لابد داوران کتاب سال که خودشان اهل داستان اند و از درایت لازم برخوردار بوده اند بر این موضوع واقف نبوده اند. اندکی سایه یک رمان سیاسی اجتماعی است که بر اساس بخشی از وقایع سال های 30 و در آغاجاری شکل گرفته است. اما در رمان « زمانی برای پنهان شدن» باید بگویم هیچگاه تجربه رودرویی با جنگ نداشتم. تعریف من از جنگ، به ویژه پس از فتح خرمشهر تعریف متفاوتی است و همان است که تلویحاً در رمان آمده. آن چه در نوشتن این رمان یاری ام کرده، خواندن خاطرات بسیاری از آزادگان، جانبازان و خانواده شهدا است که از طریق بنیاد شهید اصفهان به عنوان ویراستار دریافت کرده ام و بالطبع با آنها درگیر بوده ام. می خواستم رمان متفاوتی درباره جنگ بنویسم، رمانی که مبنتی بر شعار و تقدیس نباشد. در هر حال جنگ جنگ است و با خود ویرانی، مرگ و اسارت به همراه می آورد و دشمن، دشمن است و بی رحمی یقیناً نشانة مشخص اوست. سعی من در رمان زمانی برای پنهان شدن، خلق یک اثر خلاق ادبی بوده و به بهانة جنگی که بر ما تحمیل شده به روی کاغذ آمده. نمی خواستم تاریخ مصرف داشته باشد و ندارد. بگذارید همین جا یک خاطره شنیدنی درباره اندکی سایه برایتان نقل کنم. در رمان اندکی سایه پسرکی گمشده است که نامش اسحاق است و یک شخصیتی هم هست که نامش نداف است و برادر اسحاق که آن بالا، بالای بام در اتاقکی که ما جنوبی ها به آن کنیسه می گوییم راه را می پاید و منتظر است. در جنوب این اتاق برای نگهداری رختخواب ها در تابستان به کار می رود و رمان اندکی سایه توضیحاتی داده شده که نیازی به زیرنویس نداشته باشد. اما منتقد جوان مجلة محترم ادبیات داستانی به خاطر همین سه تا اسم که البته، نداف هیچ ربطی به یهودی ها و زبان عبری ندارد، مرا یک جوری به جامعة جهانی یهود، آن هم یهودی های افراطی ـ نمی گویم صهیونیست ـ وصل کرده است. به طور ناخودآگاه در رمان آخری، یعنی همین رمان بی تردید سه شنبه بود، نام یکی از آدم های داستان را داوود به طور ناخودآگاه داوود انتخاب کردم. یک شب داشتم دربارة این رمان فکر می کردم، ناگهان یادم افتاد که ای عجب نام این پسرک داوود است و حالا سند معتبر دیگری به دست آن منتقد جوان داده ام تا مطمئن شود در نظریه پردازی اش خطا نکرده است. همان شب ـ اگرچه دیروقت بود ـ دختر کوچکم زهرا را صدا کردم تا با هم برویم بنشنیم پشت کامپیوتر و هرجا نام داوود است، آن را بردارد و بگذارد کیوان. این هم مصیبت نویسنده بودن.

 یکی از تکنیک هایی که در بیشتر داستانهای شما از جمله زمانی برای پنهان شدن وجود دارد از آن استفاده می شود نوشتن از خود فرآیند نوشتن است. یعنی در داستانهای شما نویسنده هم یکی از شخصیتهای اصلی داستان است.آیا از این شیوه فقط به عنوان یک تکنیک استفاده می کنید یا دلایل دیگری برای به کار بردن آن دارید؟

اگر بگویم خیلی دلم می خواهد مانند همینگوی، بیرون از «موضوع» بایستم و وقایع را آنچنان که رخ داده اند یا می دهند بدون دخل و تصرف، برای خوانندگانم شرح دهم باور نمی کنید. من در نوشتنم خلاف این را ثابت می کنم. علتش این است که آدم های داستان ـ هر داستانی که می نویسم، بخشی از خودم هستند و آنقدر به آنها نزدیک می شوم و یا آنها به من نزدیک می شوند که جزء جدایی ناپذیری از یکدیگر می شویم و به این ترتیب چه بخواهم و چه نخواهم وارد معرکه داستان می شوم. بنابراین این نویسنده نیست که یکی از شخصیت های اصلی داستان است، این خودِ من است که یکی از شخصیت های اصلی داستان را تشکیل می دهد و در ضمن داستان را هم می نویسد. پدیداری چنین تکنیکی از ضمیر ناخودآگاهم برآمده و به نظر می رسد چنین پرورش یافته ام. خطرناک هم هست، زیرا ممکن است ناخودآگاه به ورطه تکرار بیفتم و خودم را تکرار کنم. هر بار می کوشم دایرة بهره بردن از این شیوه را تا بدان حد گسترش دهم که محیط بر آن بشوم و به دام نیفتم.

در زمانی برای پنهان شدن از یک فرم معمایی برای روایت داستان استفاده کرده اید.یعنی داستان با معمای سرنوشت سروان آغاز می شود و ادامه پیدا می کند و خود حادثه در آن نسبت به روانشناسی شخصیت ها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.آیا به عمد نخواسته اید به روانشناسی شخصیتهای رمان بپردازید؟

مقدمتاً باید بگویم که من غریزی می نویسم، اختیارم دست خودم نیست. وقتی می نویسم نیروی خلاق برآمده از ضمیر ناخودآگاهم، مرا با خودش می برد و در ضمن نوشتن خلق می کنم. قرار من در نوشتن رمان زمانی برای پنهان شدن، همانطور که اشاره کردید، نوشتن داستان سروان بود ـ به همان شیوه ای که تحت عنوان «درآمد» آمده. اما ناگهان شخصیت اصلی رمان به نام او پیدایش شد و داستان را به جهت دیگری برد. او روی پل شهید باکری تیر خورده و از پای درآمده و بعد در اثر بمباران شیمیایی به سرطان خود مبتلا شده بود. اینها را همه خودش گفته و من پیش بینی نکرده بودم. مدیا هم که از پله ها پایین می آید تا زیر بازوی او را بگیرد و همراهی اش بکند، از جایی آمد که من بیخبرم. در رمان هم اشاره کرده ام. رمان زمانی برای پنهان شدن در واقع زادة یک آفرینش خود به خودی است. بنابراین بیش از هر کس دیگری خودم از خواندنش لذت می برم و امیدوارم آنچنان که حق این رمان است دیده شود.

با توجه به اینکه سالها قبل از اندکی سایه هم به نوشتن مشغول بوده اید آیا داستانهایی را که بعد از اندکی سایه منتشر کردید نوعی گسست از سبک نوشته های قبلی تان می دانید یا در ادامه همان ها؟

در مجموعة آنای باغ سیب، نوعی سرگشتگی و حیرانی هست. داستان ها هر کدام تلاشی هستند برای گشودن دریچه ای به قول اخوان ثالث به روی باغ بسیار درخت. تجربه اندوزی و ارائة شاید ساحت تازه ای در داستان نویسی امروز. شاید قضاوت کردن دربارة این مجموعه کمی زود باشد اما آوای نهنگ وضعیت دیگری دارد. تکلیفش روشن است. من در آوای نهنگ خودم هستم و از میان باغ سیب آنا عبور کرده ام. سعی من در هر دوی این مجموعه ها، نوشتن داستان های مدرن ایرانی است. حالا اگر موفق بوده ام یا نه قضاوتش با خواننده است، هرچند در این مدت نقدی نخوانده ام که در وجین کردن این باغ کوچک کم درختم به من کمکی کرده باشد. متأسفانه اقلیتی از عزیزان منتقد بیشتر مشغول تمرین کردن اند.

شما جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی را به خاطررمان اندکی سایه بردید آیا این جایزه به راحت تر منتشر شدن کتاب های بعدی تان و مشمول ممیزی نشدن آنها هم کمکی کرد؟

 نه. آنای باغ سیب به نظرم پس از 8ـ27 ماه مجوز دریافت کرد و آوای نهنگ پس از 39 ماه. بی انصافی است اگر نگویم رمان زمانی برای پنهان شدن فقط 2 ماه در انتظار مجوز بود.

 در داستان نویسی ایران و جهان کدام جریان های داستان نویسی را بیشتر دنبال می کنید و خودتان را بیشتر متاثر از کدام نویسندگان می دانید؟

زمانی که ترجمة صد سال تنهایی مارکز را خواندم، درواقع تکمیل کنندة تأثیری بود که رمان شازده احتجاب هوشنگ گلشیری روی من گذاشته بود. زمانی که نوشتن داستان را جدی گرفتم، موضوع جریان سیال ذهن دوره اش تمام شده بود و پسامدرن وارد معرکه داستان نویسی ایران شده بود. که البته چیزی از آن نمی فهمیدم. همیشه هم خودم را ملامت کرده ام که آنچه را که باید بدانم نمی دانم. اما از خواندن بورخس و رمان های همچون پدروپارامو اثر خوآن رولفو لذت می برم. فقط لذت نمی برم بلکه خواندن این جور ادبیات به جانم می نشیند. شاید از همین رو است که این دو کتاب بعلاوه مثنوی و داستان های کوتاه هوشنگ گلشیری، سروده های کیوان قدرخواه و ضیاء موحد همیشه دم دست من اند. این را هم بگویم که تقلید با تأسی فرق می کنند و من اگر تأسی بکنم هیچ احساس شرمندگی نمی کنم.

ظاهرا روزگاری نمایشنامه هم می نوشتید.هنوز هم نمایشنامه می نویسید یا این روزها فقط به داستان نویسی مشغولید؟

 اگر چه به نوشتن نمایشنامه بسیار علاقه مندم، اما این روزها فقط داستان می نویسم. مجموعه ای از چند نمایشنامه کوتاه هم برای چاپ آماده کرده ام. می دانید لذت از نگارش داستان خلق الساعه و نقد است، اما در مورد نمایشنامه باید منتظر بمانی تا برود روی صحنه و اینجا صحنه ای وجود ندارد.

آیا کتاب تازه ای را برای انتشار آماده دارید؟

رمان « بی تردید سه شنبه بود» را تمام کرده ام و آماده است برای آنکه به ناشر بسپارم. ولی فعلاً قصد انتشارش را ندارم. دو مجموعة دریای چهارشنبه که پیش از این نامش نخستین شب راوی بود و یک مجموعه داستانی که بر اساس فیلمنامه های بسیار کوتاهم نوشته ام، هم آماده انتشاراند. برای نوشتن رمانی که تشنة نوشتنش هستم باید بروم جنوب، حوالی گراش و بندر لنگه. اما این سفر به تعویق افتاد و امسال امیدوارم بتوانم به این سفر بروم و رمان «نیم رخی از آن فلو» را بنویسم.