احمد بیگدلی در گفت و گو با خبرآنلاین

ادبیات - احمد بیگدلی می گوید هنوز داستان آرمانی اش را ننوشته و چشم امیدش به نسل جوانی است که داستان می نویسند تا داستان آرمانی شان را بنویسند.

زینب کاظم خواه: احمد بیگدلی داستان نویسی است که از یک شهر کوچک در اصفهان پایش به دنیای ادبیات داستانی باز شده است. داستان نویسی که سال ها برای خودش می نوشت و بعد از این که جایزه کتاب سال را چند سال پیش برد، یکباره سیل کتاب هایش بودند که منتشر شدند. حالا از خدا نود سال عمر می خواهد تا بتواند داستان هایی که می خواهد بنویسد، داستان نویسی که هنوز بعد از این همه نوشتن نتوانسته داستان آرمانی اش را بنویسد.
او به خبرآنلاین آمد تا درباره وضعیت ادبیات داستانی و همچنین درباره خلق داستان هایش حرف بزند.
شما در این چند سال در جایزه های ادبی زیادی داور بوده اید، به تبع این داوری آثار زیادی را هم خوانده اید، برآوردتان از ادبیات داستانی این چند سال چگونه است؟
اولا گزینش داستان در یک مجموعه بسیار اهمیت دارد و نویسنده باید با وسواس بیشتری داستان هایش را انتخاب و در مجموعه اش جای دهد. در ضمن واقعیتی هست که نویسنده از بین داستان هایی که دارد باید تعدادی را گزینش کند و بهترین آن ها را در یک مجموعه جای دهد. نویسندگانی هستند که به تعداد یک مجموعه داستان نوشته اند و بیشتر از آن ندارند، اگر ناشر بگوید داستان هایی را اضافه کن چیزی ندارند، به نظرم این برای داستان نویس یک عقب گرد و اشتباه است، دوم این که گاهی چهار یا پنج مجموعه داستان را می خواندم و به نظر می رسید همه را یکی نوشته است و گویی هر چهار یا پنج نویسنده از روی دست یک نفر نوشته اند و هر کسی با توجه به ظرفیت ها و استعدادهای بالقوه اش، یک داستان می نویسد.
بنابراین یکی از مشکلات عمده شباهت های عجیبی است که بین مجموعه داستان ها وجود داشت و به نظر می رسید که این شباهت ها به نازل بودن داستان ها کمک می کند. علت بزرگ اش این است که وقتی قلم به دست می گیریم دلواپس و دل نگران این هستیم که سرنوشت این داستان ها چه خواهد شد، آیا مجوز می دهند یا نه؟ آیا ناشر این مجموعه داستان را منتشر می کند و آیا با موفقیت مواجه خواهد شد؟
این دلواپسی ها باعث شده که سطح مجموعه داستان های کوتاه ما پایین بیاید. به نظر می آید همه زیر یک خط مستقیم و زیر یک پل قرار می گیرند، پلی که بالایش ادبیات داستانی جهان با شتاب در حال حرکت است و این ها زیر این پل شانه به شانه همدیگر ایستاده اند و از روی دست یکدیگر نگاه می کنند. نکته دیگر که اصلا خوب نیست این است که شکاف زیادی بین داستان نویسان ساکن تهران و شهرستان دیده می شود. در تهران معمولا - از تک و توک داستان نویسان توانمند که بگذریم - همه از یک پنجره به جهان داستانی نگاه می کنند، با یک گلدان و گل آپارتمانی به جهان داستانی می نگرند در حالی که باید این پنجره را وسعت داد. جایی خواندم که دارند داستان ها را تقسیم بندی می کنند داستان های آپارتمانی، داستان های تلفنی و... من چنین چیزی در ادبیات داستانی جهان ندیده ام.

وضعیت رمان در این میان چگونه بوده است؟
در بخش رمان رمان های خوب رمان هایی بود ه اند که به سی یا چهل سال قبل برگشته اند، یعنی زمان وقوع داستان هایی که محوریت رمان را دارد به پنجاه سال قبل بر می گردد و نویسنده دل نگرانی ندارد که حالا ممکن است که با داستان او چه برخوردی کنند چرا که به مسایل سیاسی امروز نپرداخته و به گذشته سفر کرده است. به نظرم رمان هایی که زمان حال را رها کرده و به چهل سال قبل پرداخته اند موفق تر بوده اند؛ زیرا دست و بال شان بازتر بوده است و دل نگرانی نداشتند که احیانا با ممیزی برخورد می کنند.
رمان هایی که در حال هوای معاصر نوشته شده اند در حاشیه هستند و هیچوقت در متن جامعه نیستند. این نکته بسایر مهم است که پشت ادبیات داستانی نیروی قوی و منسجمی و حاوی غریزه ای آمیخته با تخیل باشد. تا زمانی که جوشش خلاقیت فراهم نشود اثر موفق نخواهد بود. برای ایجاد آن جوشش خلاقیت نویسنده احتیاج دارد در پس هر فصل رمان مقداری صبر کند، فکر کند، بازنگری وبازخوانی کند و بازنویسی کند، اما وقتی به بحث رمان می رسیم داستان هایی که برای چهل یا پنجاه سال پیش هستند موفق تر هستند.
داستان هایی که وقایع شان بعد از انقلاب اتفاق افتاده همه با دلواپسی نوشته شده اند و دلواپسی های نویسنده دامن گیر قهرمانان داستان ها شده است. برای این که نویسنده می ترسد با ممیزی برخورد کند، همین دلیل باعث شده اکثر رمان های ما از داستان های کوتاه کیفت شان پایین تر باشد، داستان های کوتاه چون قدری تعزلی هستند و به شعر نزدیک اند، در آن جوشش ناگهانی اتفاق می افتد و پاکیزه و خالص ترهستند، اما رمان این طور نیست و نویسنده باید روی شخصیت پردازی و خلق فضا و توالی حوادث کار کند و انسجامی قوی تر لازم دارد، به این دلیل رمان های ما اکثرا ناموفق هستند.
محتوای داستان های چطور بوده است گفتید که بیشتر داستان ها از دریچه یک پنجره و گلدان به جهان نگاه می کنند این حرف به معنای این است که بیشتر داستان های نسل جدید آپارتمانی هستند آیا نسل امروز فضا برای تجربه فضاهای تازه ندارند؟
دقیقا همین طور است. آن ها باید پنجره شان را عوض کنند و از پنجره های دیگر به جهان بنگرند و پنجره ای را انتخاب کنند که به خلقیات و روحیات آن ها نزدیک تر و سازگارتر است، پشت آن پنجره بایستند نه دم دست ترین پنجره را انتخاب کنند. اکثر تک داستان های معاصری که من در مسابقات داستانی خوانده ام دچار معضل عظیمی هستند؛ نویسندگان اش سوژه ندارند. همنیگوی می گوید «من هرگز به دنبال موضوع نبودم، این موضوع بوده که سراغ من آمده است.» اما اکثر داستان نویسانی که برای جشنواره ها داستان می نویسند سوژه ندارند.
همان طور که می دانیم یک تیپ داستان نویسانی داریم که برای جشنواره ها می نویسند، این دسته می دانند که داوران این جشنواره ها در چه حال و هوایی هستند و مطابق خواست آن ها داستان شان را می نویسند. این داستان نویسان با متر و گونیا و پرگار حساب کتاب می کنند و داستانی می نویسند. این داستان خلاقیت ندارد، تکنیک در آن دیده نمی شود و چون می دانند که داوران این جشنواره ها با تکنیک موافق نیستند و داستان مطابق سلیقه آن ها می نویسند.
داستان نویسانی از این دست با سر به سوی این هدف نامعلوم حرکت می کنند. معتقدم این ها هرگز داستان نویس نمی شوند، چون داستان سفارشی نوشتن هیچ وقت نمی تواند از خلاقیت پنهانی نویسنده اش سرچشمه بگیرد و اتفاقی بیفتد که فروید و مارکز از آن حرف می زنند. پس یک عده از نویسندگان تک داستان ها ما جشنواره ای هستند که ما این ها را کنار می گذاریم، می ماند عده ای دیگر که یا در کارگاه های داستان نویسی با آن ها برخورد کرده ام یا در مجلات ادبی داستان هایشان را می خوانم و می بنیم که نویسنده تلاش زیادی کرده و دست و بالش بازتر است.
البته این که گفتم پروسه ای است که جنبه عام دارد و نمی توانم بگویم که قاعده شده است و همه این طور هستند. عده ای تنها این طور هستند که این عده غالب بر عده ای دیگر که موضوع ندارند هستند. این عده دنبال موضوع می دوند و پیدا نمی کنند و در نهایت به دم دستی ترین موضوع ها می پردازند، دلیل اش این است که کتاب نمی خوانند. کتابی که در این مملکت تیراژش 1100 تاست باید در ظرف یک هفته فروش برود نه این که شش ماه تا یک سال در کتابفروشی ها بماند. چرا می ماند؟ در مملکتی که بیش از چهار هزار داستان نویس از دل کارگاه های داستان نویسی بیرون آمده اند ولی 1100 نسخه در کتابفروشی می ماند عجیب نیست؟ این ها کجا هستند و چرا نمی خوانند؟ باز هم تاکید می کنم که منظورم همه نیست. متاسفانه اکثر نویسندگانی از این دست کتاب نمی خوانند و اهل کتاب نیستند، اگر اهل کتاب باشند و کرم کتاب داشته باشند، حتما موضوع سراغ شان می آید؛ این موضوع از در، پنجره از کیفی که سر شانه شان آویزان کرده اند بیرون می آید. این موضوع هر طور شده خود را به جان نویسنده می اندازد تا جرات نکند قدم دیگری بردارد تا بنشیند پشت میزش و و ننویسد دست از سرش برنمی دارد.
در میان داستان هایی که می خوانید گرایش نویسندگان جوان به تکنیک و فرم چقدر بوده است؟
خوشبختانه در چهار یا پنج سال اخیر متوجه شده ام که در میان بچه های نسل جوان - که چشم امیدم به آن هاست که داستان های آرمانی که من هنوز نتوانسته ام بنویسم بنویسند و از آن لذت ببرم- رگه هایی از تکنیک و فرم را می بینم. در تک داستان های اکثریت نسل جوان تکنیک دارد شکل می گیرد و صناعت داستان نویسی دارد به عنوان وظیفه برایشان معنا می یابد. نظم در نوشتن و نگران هر کلمه بودن برای بچه های امروز خیلی اهمیت می یابد.
بنابراین من نمی توانم بگویم فلان نویسنده بسیار خوب است، فقط می توانم بگویم فلان کتاب خوب است یا تک داستان فلانی در مجموعه اش بسیار خوب است. چیزی که مرا نگران می کند این است که در یک مجموعه یک داستان خوب است و بقیه برای این که مجموعه را پر کند آمده است. آقای مندنی پور حرف خوبی می زد می گفت که «ما نویسنده ها بچه های کور و کچل هم داریم حالا شازده هم داریم، ولی به هر حال کور و کچل هایمان را هم دوست داریم.»
به نظرم نویسنده باید این فرصت را به خودش بدهد که دستی به سر و روی فرزندان کور و کچلش بکشد و آن ها را به شازده تبدیل کند. نسل جوان ما بسیار خوب است، اما اشکال کار شتابی است که دچارش شده است و می خواهد زود به مقصود برسد. داستان نویسی از مقولاتی است که نمی شود زود به مقصود رسید. می شود نقاشی را با کلاس رفتن یاد گرفت داستان هم می شود ولی جوهر و خلاقیت چیزی نیست که با کلاس رفتن یاد گرفت.
این در وجود همه هست باید کشف اش کرد و کتاب خواند. من تیراژ کتاب را مثال زدم 1100 تاست که باید یک هفته تمام شود نه یک سال. ما باید کتاب بخوانیم به خصوص ترجمه، زیرا داستان نویسی مال ما نیست از آن طرف آمده است ما باید در جریان ادبیات معاصر دنیا قرار بگیریم و بدانیم که آن ها چکار می کنند. بورخس در مصاحبه ای گفته است «من هر چه آموخته ام از عطار و مولانا است» ای عجب این که مال ماست. او در کتاب های ما چه پیدا کرده که من پیدا نکرده ام؟ او از آمریکای لاتین چه کشف کرده است که توانسته بورخس شود ولی من دم دستم چیزی پیدا نکرده ام؟ این یعنی من با ادبیات سرزمین خودم آشنایی ندارم ما «منطق الطیر» و «مثنوی معنوی» نمی خوانیم و سوادمان کم است.
شما به سوژه اشاره کردید که نویسندگان امروز ما کم دارند، شما خودتان چطور سوژه یتان را پیدا می کنید و از چه چیزهایی سوژه می گیرید؟
برای این که این سئوال را جواب دهم بد نیست به خاطره ای اشاره کنم. کتاب «آنای باغ سیب»ام را برای داستان نویسی که ژورنالیست خوبی هم هست فرستادم، توقع داشتم این دوست کتاب را بخواند و در حد و حدود این مجموعه مطلبی ولی او کتاب را داد دست یکی دیگر تا بخواند. به نظر می رسید که آن شخص اصلا با ادبیات داستانی آشنایی نداشت و می نویسد احمد بیگدلی سخت تحت تاثیر بورخس قرار گرفته است بی آن که بتواند از طنز او برخوردار شود. بعد سه خط پایین تر می نویسد که احمد بیگدلی در دوران جمالزاده به سر می برد.
چطور چنین چیزی ممکن است؟ اگر من تحت تاثیر بورخس هستم چطور می توانم در دوران جمالزاده به سر ببرم؟ این نشان می دهد که او نقد نوشتن بلد نیست و داستان های مرا نخوانده و چند تایش را انتخاب کرده و خوانده است. این برخورد خیلی بد است، اما من چطور سوژه هایم را می یابم؟ واقعیت این است که من کتاب زیاد می خوانم و دیگر این که بدون خواندن نمی توانم بنویسم. من باید یک بن مایه همیشگی داشته باشم و استخر تخیل من باید پر از آب باشد، نمی توانم یک ذره اش را خالی بگذارم. اگر این طور باشد وحشت می کنم و می ترسم. دوم این که وقتی داستانی را می خوانم در کنارش داستان خودم را می نویسم.
البته من یک خوش شانسی بزرگ نسبت به نویسندگان ساکن تهران دارم و آن این است که من در شهرستان زندگی می کنم و جای دنجی دارم، سر و صدا و آلودگی نیست. شاید گاه گاهی اتوبوس شرکت واحد جلوی خانه ما بیاید و مسافرانش را پیاده یا سوار کند. موسیقی دم دستم هست و موقعیت خوبی برای نوشتن دارم، این نعمتی است که من دارم. برای همین داستان از در و پنجره، از لای یک کتاب دیگر سراغم می آید و با فراغت می نویسم، اما بچه های دیگر نویسنده تهران فرصت ندارند باید بدوند تا به زندگی برسند و شب خسته و رفته لپ تاپشان را باز کنند و یا قلم و کاغذشان را بردارند و بنویسند. البته سخت است و اگر یک داستان نویس تهرانی داستان ایده ال مرا بنویسد که از خواندنش لذت ببرم شاهکار خلق کرده است.
بعضی از دوستان می گویند تو در یزدان شهر در اتاقت نشسته ای این فضاهای عجیب و غریب از کجا می آیند؟ یک واقعیت هست که من هر جا می روم با چشمانم دو رو برم را می خورم. همین طور که راه می روم و غذا می خورم و تا وقتی بخوابم به داستان فکر می کنم. یک بار دخترم آمد به اتاقم پرسید چکار می کنی؟ گفتم که دارم به داستانی که ننوشته ام فکر می کنم و همین جمله باعث شد که من داستان «آوای نهنگ» را بنویسم. بنابراین می خوانم و دور و برم را با دقت نگاه می کنم و به موسیقی گوش می کنم و داستان هایم را چند بار می نویسم، هر بار که می نویسم نیروی تخیل من خلاق تر می شود و کمکم می کند. بنابراین برای پیدا کردن به موضوع خیلی به زحمت نمی افتم.

گفتید که «آوای نهنگ» از یک جمله برای شما شروع شد به طور کلی داستان چطور برای شما شروع می شود با یک جمله با یک تصویر یا یک اتفاق؟
مارکز می گوید: «اگر ته داستانم را پیدا نکنم داستانم را شروع نمی کنم.» من کلیتی از داستان را در ذهنم می سازم، اول، وسط و آخرش را دارم، می ماند آن جمله اول که برای همه نویسنده ها مشکل ساز است، آن جمله اول باید بیاید. «من قاب عکسی هستم آویخته از تنها دیوار بازمانده خانه ای در کوی ذوالفقاری آبادان». می خواستم داستانی درباره سینما رکس آبادان بنویسم که این قاب عکس، عکس یکی از کسانی بود که در سینما رکس سوخته بود. این جمله باید بیاید تا من بتوانم بقیه اش را بنویسم. چندین بار این را می نویسم تا جمله بعدی بیاید و باز می نویسم جمله های بعدی می آیند و می شوند نصف صفحه و دیگر می رود تا آخر.
واقعه سینما رکس در ذهن من ترسیم شده است و کوی ذوالفقاری آبادان را می شناسم و همه چیز را به وضوح می بینم. اگر نتوانم ببینم نمی توانم برای خواننده ام تصویر کنم. برای من اول تصویر است و بعد جمله اش می آید، آن جمله باید برای من بیاید. کتاب می خوانم، راه می روم، موسیقی گوش می کنم و کنار باغچه راه می روم، گاهی اوقات با خانواده ام مشورت می کنم می گویم چنین داستانی دارم و نمی دانم چطور باید شروع کنم. بعد می آید امکان ندارد نیاید؛ زیرا من آبستن این داستان هستم و وقت زایمانش حتما فرا می رسد. آن جمله که آمد کلیدی می شود که در اتاق تاریکی را روی من باز می کند و من می توانم کورمال کورمال دستم را به چل چراغ برسانم و روشن اش کنم بعد اتاق کاملا با تمام جزییات برای من روشن می شود.
در میان داستان هایی که نوشته اید شخصیتی بود که دوست اش نداشته باشید و یا آن طوری که می خواستید در نیامده باشد؟
بله. بعضی اوقات خسته می شوم از بس که می نویسم و تکرار می کنم، بعد می بینم که این آدم اصلا خوب نشده است. آرام از کنارش رد می شوم و می گویم عیبی ندارد بگذار خواننده نقطه ضعف مرا ببیند. بعدها داستان را می خوانم می بینم که می شود جایی از آن را تغییر داد.
اگر منتشر شد که نمی شود عوض اش کرد. اصلا اتفاق افتاده که داستانی را منتشر کرده باشید ولی دوستش نداشتید؟
دقیقا این اتفاق افتاده است. من اخیرا مجموعه داستانی نوشتم به نام «مگر چراغی بسوزد» که تعدادی از این داستان ها در مجموعه ای دیگر چاپ شده بود که برد چندانی نداشت و حرام شدند. آن داستان ها را بازنویسی کردم و در این مجموعه تازه جای دادم.
کدام یک از داستان هایی که نوشته اید برایتان دوست داشتنی تر است؟
من همه داستان هایم را دوست دارم؛ حتی کور و کچل هایش را هم خیلی دوست دارم، ولی «پری چل گیس» را که در «آوای نهنگ» چاپ شده خیلی دوست دارم. داستان های «هاینریش اولر» و «مارتا» را هم دوست دارم، احساس غریبی به این دو دارم، مارتا را محال ممکن است که بخوانم و بغض نکنم، احساس غریبی می کنم انگار دردمندی آن ها ناشی از دردمندی من است و یا دردمندی من به آن ها منتقل شده است و یک جورهایی به لحاظ عوامل درونی با هم اشتراک داریم.
چرا پری چل گیس را این قدر دوست دارید؟
خیلی شخصی است برایم. بچه بودم از روستای آبا و اجدادی ام رودخانه زاینده رود می گذشت، جایی خم رودخانه بود که خیلی گود بود، قبل از این که سد زاینده رود را بزنند یک صخره آن جا بود. روزی خواهرم به من گفت که یک پری دیدم که این جا نشسته بود و موهایش را شانه می کرد، این که می گویم تا وقتی که پری چل گیس را نوشتم چهل و پنج سال از آن گذشته بود. همیشه این تصویر در ذهنم بود، هر وقت به ده می رفتم به آن جا هم می رفتم ببینم که من هم می توانم پری را ببینم. بعدها که سد زدند گودی از بین رفت و صخره هم دیگر نبود، ولی این تصویر همیشه با من بود تا در پری چل گیس متولد شد و من این داستان را خیلی دوست دارم.
عادت های نویسندگی تان چیست؟
من با روان نویس می نویسم و روان نویسم باید حتما باید آبی سیر باشد و حتما پشت میزم می نشینم و می نویسم. حتما باید موسیقی بدون کلام گوش کنم، آن هم قطعات موسیقی خارجی، اسم هایش را هم نمی دانم. کاغذم باید آچار باشد و حتما باید خط کشی کنم و زیر دستم باید شصت یا هفتاد صفحه کاغذ باشد چون که باید سطح دستم بالا باشد. هر صفحه ای که می نویسم اگر غلط داشته باشد با لاک غلط گیر درست اش می کنم، معمولا چرک نویس هایم را نگه می دارم.
بیشتر صبح ها می نویسم تا یازده ونیم. اگر داستانم راه افتاده باشد بعد از نهار هم ادامه آن را می نویسم. فردا صبح که بیدار می شوم می دانم که یک کار ناتمام روی میزم هست که باید تمامش کنم، اگر این طور نباشد آن روز را تلف شده احساس می کنم، زیرا 66 سالم است و دوست دارم از باقی مانده عمرم حداکثر استفاده را داشته باشم. حتما کارم را بعد از تمام شدن تایپ می کنم، با صدای بلند برای خودم می خوانم، بعد در جمع خانواده می خوانم؛ زیرا وقتی داستانت را برای عده ای می خوانی متوجه می شوی چه اشکالاتی دارد، بعد می دهم به دختر بزرگم بخواند و اگر او بگوید خوب است برای من تمام شده است.
من از نوشتن لذت می برم، گاهی ممکن است که صفحه ای را بنویسم بارها و بارها زیرا از آن لذت می برم. اگر داستان ام را نیمه کاره بدهم برای تایپ دیگر نمی توانم بقیه آن را بنویسم.
58244

هو

بنام خداوندگار جمیل

این باغ پر درخت

چند سالی است که در گوشه و کنار ایران، کارگاه ها و کلاس های داستان نویسی به صورت آزاد یا وابسته به یک نهاد فرهنگی، تشکیل می شود. که ماحصل آنها پدید آمدن نویسندگان جوانی است که طی کوتاه مدتی، آثار درخشانی خلق کرده اند که قابل تأمل است و اغلب دامنة این کلاس ها، به جشنواره های ادبی متعدد ختم می شود که همه ساله در اقصا نقاط این سرزمین برگزار می گردد. برخی از این جشنواره های ادبی، که اغلب به داستان کوتاه اختصاص داده می شوند، در بالندگی هنر داستان نویسی بسیار تأثیر گذار بوده اند. و عامل مؤثری برای رشد هنر داستان نویسی به شمار می آیند، به ویژه آنهایی که عمر درازتری داشته و در کنار آن کارگاه های بحث و گفتگو، نقد و نظر و تحلیل داستان ها تشکیل می شود. اگرچه تاکنون در مورد آسیب شناسی هنر داستان نویسی این سرزمین و نقدِ چند و چونِ همین کارگاه ها و کلاس ها، عملاً کاری صورت نگرفته، نتایج برآمده از این جنبش هنری قابل توجه است و باید به تحولات ادبی آینده امیدوار بود.

آیا جوایز متعدد ادبی توانسته است ادبیات داستانی  ایران را طی سال های گذشته متحول سازد؟ آیا واقعاً جوایز ادبیِ دولتی و غیر دولتی می توانند مستقل از تمام جریانات سیاسی عمل کنند؟ آیا کتاب های برگزیده جشنواره های ادبی فروش موفقی به دست می آورند؟ آیا می شود نشست و برای جوایز ادبی داستان نوشت؟

این حقیقت دارد که دست اندرکاران در نهاد های برگزار کننده جوایز ادبی (دولتی یا غیر دولتی) کوشیده می شود اهدافِ خود را دنبال کنند. اهدافی که برای آن تعریف و چهارچوبی قائل اند که بعضاً یک بخش ویژه هم به آن اختصاص داده می شود. معمولاً بر اساس همین اهداف است که، داورانی دعوت می شوند که با عقاید مندرج در این جوایز و کسانی که مخارج اش را بر عهده گرفته اند، همخوانی داشته باشد. داورانی که بدون تردید نمی توانند فارغ از سلایق خود عمل کنند ـ هرچند که در هر صورت سلیقه امری است اجتناب ناپذیر. در نتیجه باید گفت در جوایز دولتی یا شبه دولتی آنچه مد نظر است بیشتر محتواست تا تکنیک و شیوة نگارش که در خلق داستان های مدرن اهمیت بیشتری دارد. حال آن که در میان گروهی که خواهان تحولات ادبی مدرن و گسترش دیدگاه های روشنفکری هستند تکنیک نسبت به محتوا بیشتر اهمیت دارد و این از خصایص جوای مستقل است.

بهمن سال 1385 بود که رمان اندکی سایه ام، برگزیده کتاب سال شهید حبیب غنی پور شد. مراسم در مسجد جواد الائمه واقع در جنوب تهران و در میان جمع نمازگزاران مغرب  و عشاء برگزار شد. تا آن زمان، اگر اشتباه نکرده باشم شش دوره از این جشنواره، که منحصراً به هنر داستان نویسی می پردازد گذشته بود. اگر چه یکی دو سال بعد جایزة کتاب سال شهید حبیب غنی پور، تحت الحمایه حوزه هنری قرار گرفت، اما برگزار کنندگان آن، با اندکی تغییر، همان کسانی بودند که کتاب سال را در مسجد جواد الائمه هدایت می کردند، شاید به دلیل آنکه می خواستند روح این جشنواره ادبی که به یاد شهید حبیب غنی پور ، بنیان گزار کتابخانه و کلاس های داستان نویسی و محفلِ داستان نویسان هم رأی و عقیده مسجد جواد الائمه، حفظ بشود.

از قضای روزگار من هم تا کنون دوباره داور این جایزه بوده ام. به همین دلیل می کوشم منصفانه به نقد این اتفاق ادبی بپردازم که بی شک از دیدگاه های شخصی و احساسی مصون نخواهد ماند.

اولین پرسشی که مطرح می شود این است که چرا جایزه ادبی کتاب  سال شهید حبیب غنی پور که نزدیک به دوازده سال از عمر آن می گذرد، آن جایگاه واقعی و اثر گذاری که باید داشته باشد، در میان همه طیف های مختلف داستان نویسان ایران پیدا نکرده است؟

با توجه به فهرست برندگار جایزه کتاب سال و نحوة گزینش کتاب ها برای قضاوت، باید گفت: اگرچه ظاهراً به نظر می رسد این جایزه دولتی نیست و برگزار کنندگان آن می کوشند استقلال خود را حفظ کنند، اما در عمل مشیّ خاصی بر آن اعمال می شود که نهایتاً این جایزه را به سمت و سوی هدفمندی پیش می برد که از پیش تعیین شده است.

میان دو دوره ای که داوری رمان و مجموعه داستانِ کتاب سال شهید حبیب غنی پور را پذیرفته ام، دو سه سالی فاصله افتاده بود. سال اول، اغلب کتاب هایی که هیأت انتخاب کنندگان برای کتاب سال برگزیده بودند، کتاب هایی بسیار نازل هم دیده می شد (مثال نمی آورم) کتاب های لاغر و از سوی نویسندگانی که حداقل من آن ها را نمی شناختم و ناشرانی که ندیده بودم، که تعجب مرا برانگیختند. نحوة چاپ اکثر آنها و شیوة نگارش مؤلفین آنها نشان می داد که چندان با هنر داستان نویسی آشنایی ندارند، اما فی المثل در میان آثار مربوط به ادبیات جنگ؛ کتاب آقای حبیب احمدزاده: شطرنج با ماشین قیامت بود که نشان می داد در زمینه ادبیات جنگ دقت بیشتری شده، هرچند که در دورة اولِ داوریِ من بودم کتاب قاعده بازی  آقای فیروز زنوزی جلالی نشان می داد که آثار ارزشمند هم از دید منتخبین دور نمانده است. این دوگانگی را مطلقاً در دوره دوم داوری ام (1389) ندیدم. کتاب ها همه یکدست و پاکیزه بودند و بر خلاف دوره قبل آثار نویسندگانی که به قول بعضی ها به محاقل روشنفکری وابسته بودند، در میان شان دیده می شد. اما هنوز هم می شد آن نحوة نگاهِ خاصِ، جدا کردن خودی ها از غیر خودی ها و پرهیز از به اصطلاح آثار روشنفکری، با همان تعریفی که از آن می شود را در گزینش کتاب ها دید. گزینشی که بلافاصله از ماهیت هدفمند بودن جایز کتاب سال شهید حبیب غنی پور خبر می دهد. این که این جایزه به همه کس تعلق ندارد. اثر همه نویسندگان، با هر اعتقادی که دارند پذیرفته نمی شود. خط کش و گونیا در کار است. نویسنده قبلاً امتحانش را پس داده. همین نام «شهید» روی این جایزه، تکلیف را روشن می کند. مانعی هم ندارد. اگر به جایزه بنیاد گلشیری هم نگاه کنیم، می بینیم آن جا هم داورانِ خاص، کتاب های «برگزیده» را قضاوت می کنند. نوع انتخاب کتاب ها در آن جا هم برای خودش تعریفی دارد. با این تفاوت که حد وسیع تری را در نظر می گیرند و نگاه شان بُرد بیشتری دارد.

شاید مقایسه این دو جایزه اساساً کار درستی نباشد و نیست. هر کدام نامی دارند که برازنده محتوای آنان است. اما دست اندرکاران کتاب سال شهید حبیب غنی پور هم طی این چند سال اخیر، در گزینش کتاب ها، فراخنای بیشتری را برگزیده اند و این، یک گام رو به جلو است. با این همه هدفمندیِ از پیش تعریف شده اش را نمی توانند تغییر بدهند. زیرا کوشش آنها برای تشویق و توسعه ادبیاتی است که بن مایه اعتقادی دارد. این جاست که به گمان من باید با حفظ اصول ، با توجه به تحولات اجتماعی و نیازهای جامعة ادبی، فاصلة میان خودی ها و غیر خودی ها را از میان برداشت و تا آن حد که، جامعه روشنفکری، نسبت به کتاب سال شهید حبیب غنی پور احساس بیگانگی و غربت نکند. این اتفاق تا حدی در در این اواخر در بخش داستان های کودکان و نوجوانان افتاده است. اما در رمان و مجموعه داستان های بزرگسالان به ویژه ادبیات جنگ، فاصله زیاد است. با یک نگاه خوش بینانه باید گفت داستان جنگ هم می تواند منتقدانه هم باشد یا سایر ارزش های انقلاب که شامل زمان شده و نیاز به بازنگری دارند. نویسنده که اصولاً طبعی آزادی خواه و تحول پذیر دارد می کوشد در جستجوی تحول عمیق و معنای تازه تر بر آید. جوایز دولتی با برآوردن چنین زمینه هایی می توانند در گسترش ادبیات نو، جوشنده و فراگیر نقش اساسی بر عهده بگیرد. نباید اشتباه کنیم، این یک واقعیت است که همیشه حق با ما نیست. این «ما» ی جدا افتاده از دیگران بی آن که متوجه باشیم، از خطا مصون نخواهد ماند.

احمد بیگدلی

چاپ شده در ماهنامه تجربه

۱. این وبلاگ برای ثبت و ضبط مطالب و آثاری است که در گوشه و کنار درباره من چاپ شده و یا می شوند. هرگز فرصت نکردم برای این وبلاگ یادداشت جداگانه ای بنویسم

۲. یک آدم جالب که با اسم و رسم می شناسمش، و فعلاً لزومی ندارد نامش را ببرم، می نشیند وقت خودش را تلف می کند و یک سری مطالب اهانت آمیز و دروغ سرهم می کند و می آورد می گذارد توی ویکی پدیا به جای زندگینامه من . حواستان باشد.

• شماره 1279
• یک شنبه, 5 تیر 1390
• 2011 26 June
• ٢٥ رجب ١٤٣٢

در این مصاحبه یادآور شده بودم که رمان خلوت خفتگان یکی دو سال بعد از اندکی سایه نوشته شده یعنی سال ۶۷ و قرار است آن را بازنویسی کنم و البته ربطی به اندکی سایه ندارد. این رمان دیگر نیازی به بازنویسی ندارد.

به زودی روزنامه شرق اصلاحیه آن را منتشر خواهد کرد.

تسخیر

تسخیر

احمد بیگدلی: به ناگهان صدای شغال‌ها، سكوت اتاقش را شكست. عینكش را درآورد و كتابش را بست. از شغال‌ها نمی‌ترسید. انتظار سر و صدایشان را داشت. اینجا در حاشیه ده و در این اتاق كه از خانه‌ای جدا افتاده به او اجاره داده بودند، دور از انتظار نبود.۰۳ مهر ۱۳۹۰ -

كنار پنجره ایستاد و پرده را كنار زد، اما هیچ چیز ندید. روشنایی اندك اتاق مانع از آن می‌شد كه بیرون را ببیند. یك استكان چای ریخت و دوباره رفت و نشست سر جایش و شروع كرد به خواندن ادامه داستان. این بار صدایی مثل تیك‌تیك ساعت و نه به آن موزونی و آشنا، عرق سردی را روی تیره پشتش نشاند. برگشت و به قاب عكس مادرش نگاه كرد كه پای سفره هفت‌سین شانزده، هفده سال پیش نشسته و دارد گونه‌های كوچك او را می‌بوسد. جای پدر همیشه ساقه گل رزی هست تكیه داده به بالش. تیك تاك. این صدا از داخل اتاق و احتمالا در یك قدمی‌اش بود. سعی كرد بخواند و حواسش را پرت كند. اما نشد. تلاش او نتیجه‌ای جز این نداشت كه بیشتر بترسد و خودش را جمع كند. ترس می‌رفت كه او را از پای درآورد. نگاهش كه برگشت طرف پنجره و كاسه نخود را كه روی طاقچه دید، باعث شد كه با احتیاط به طرف آن برود. قبلا شنیده بود و حالا به یاد می‌آورد كه نخود هنگام خیس خوردن صدا می‌كند. كمی مثل صدای تیك‌تیك ساعت. خنده‌اش گرفت. فكر كرد فردا، سر كلاس چه داستان بامزه‌ای می‌تواند برای بچه‌های روستا تعریف كند. برگشت و دوباره شروع كرد به خواندن داستان:
«شكارچی در یك روز برفی و در اتاقش چكمه‌هایش را پوشید. كجا می‌خواست برود؟ نمی‌دانست. نگاهی به بخاری خاموش انداخت، اما اهمیتی نداد و به طرف در راه افتاد...»
ناگهان سنگی به شیشه خورد و او كتاب را بست. و باز سنگی دیگر. حالا دیگر جرأت نمی‌كرد به طرف پنجره برود. باد از درزهای چوبی در تو می‌آمد و صدا می‌كرد. كتاب را باز كرد و با صدای بلند شروع كرد به خواندن:
«باد چنان وزید كه فانوس را خاموش كرد و او در یك قدمی در اتاق، در تاریكی مطلق ماند. زانو زد و سعی كرد كبریت را پیدا كند، اما نتوانست. صدای پنجره و صدای در آرام نمی‌گرفت. برگشت طرف پنجره و باز به بیرون نگاه كرد. روستا در خاموشی و تاریكی فرو رفته بود. آنجا بود كه كبریت را روی طاقچه دید و روشن كرد. صدای ناله در اتاقش پیچید. برگشت تا چراغ را روشن كند. سنگی به شیشه خورد و او با یك گام بلند خودش را به تفنگش كه از دیوار آویزان بود، رساند. فانوس را با یك دست و تفنگ را با دست دیگر گرفت و با نوك پا در چوبی را باز كرد. سرش را خم كرد تا از آستانه بگذرد و خودش را به پشت دیوار برساند. رساند، ولی چیزی ندید. آمد كه دوری بزند و برگردد، دستی پایش را چسبید. چنان غافلگیركننده بود كه تفنگ را رها كرد و فانوس در یك تكان خاموش شد. او در تاریكی فریاد بلندی سر داد كه صداش در دل كوه طنین انداخت.»

چاپ شده در روزنامه فرهیختگان